paul kalanithi - nəfəs havaya çevriləndə(when breath becomes air)

"15 il əvvəl yay tətilində uşaq baxıcısı kimi işlədiyim günlərdə, Cənubi Kaliforniyadakı bir göl sahilində oturduğumu və coşğulu uşaqların qaçdı-tutdu oynayan vaxt məni necə pauza nöqtəsi kimi istifadə etdiklərini xatırladım. "Ölüm və Fəlsəfə" başlıqlı bir kitabı oxumağa çalışırdım. İroniyaya bax: iyirmili yaşlarında bir oğlan göldən, ağaclardan, dağlardan, cəh-cəh vuran quşlardan və dördyaşlı xoşbəxt uşaqların qışqırıqlarından ibarət səhnənin ortasında burnunu ölüm haqqındakı bir kitabın arasına soxub."

Həkim kimi karyeramın yeni başladığı aylarda ağır bir xəstəmiz vardı. Mədəltı vəzi xərçəngi

ətraf orqanlara metastaz vermişdi, aldığı xemoterapiyalar, qaraciyər metastazı qaraciyərin funksiyasını kəskin azaltmışdı. Kuratorum olan həkimlə birgə qaraciyərin bundan sonrakı fəaliyyətini yoxlamaqçün xüsusi testlər etdik. Pasient təkərli oturacağında səbrli, şux oturub bizim cavabımızı gözləyirdi. Ya terapiyaya davam edə biləcəkdi, ya da bədəni bacarmayacağı nöqtəyə çatmışdı. Kurator mənlə danışmağa başladı, apardığımız testin mahiyyətini, mexanizmini filan başa salırdı. Xəstə yüngülcə öskürdü, dedi ki, - cavan oğlan, mənimçün hər şey necə davam edəcək?

               

              Tibbin içində olduğum bu illərdə, tələbə kimi işlədiyim, həkim kimi işlədiyim vaxtlarda ölüm həmişə qapımızın kandarında olub. Çətin anlarım yavaş-yavaş balansımda toplanır, amma bu həmin anların başında gələnlərdən idi. Kurator pasientə tərəf döndü, çox sakit tonla, - qaraciyəriniz tükənib, xemoterapiyaya davam etmək olmaz. Ailənizlə danışın, sevdiklərinizlə bir yerdə olun, sənəd işlərini tamamlayın, notariusa gedə biləcək haldaykən əmlak mövzusuna aydınlıq gətirin ehtiyac varsa. Elə də çox vaxtınız qalmayıb, - dedi. 1 həftə sonra ölüm kağızını doldururdum.

                

              Paul Kalanithi’nin kitabı.. qəlbqırıcı kitablardandı. Biz həkimlərin sağalda bildiyimiz xəstələrdən sonra duyduğumuz eyforiya duyğusunu sizə təsvir edə bilməyəcəm, amma qapının arxasında gözləyən Ölüm Ayın qaranlıq tərəfidi. Çox vaxt nikbin qalmağa çalışıb, inkarına meylli olduğumuz ciddi bir reallıqdı. Ölüm ciddi bir prosesdi. Hə, həkimlər ölümün gedişatını anlayırlar, amma Paul bu kitabla bizim hamımız, həkim ya da pasient olmağımızdan asılı olmayaraq, başqa bir həqiqəti ortaya çıxarıb: çoxumuz ölümün necə hiss etdirdiyini onu yaşayana qədər bilmirik.

              

             Kitabı bir əsər nümunəsi kimi təhlil etmək istəmirəm. Kitab artıq dünyada olmayan müəllifin özündən sonra qoyub getdiyi əvəzsiz bir xəzinədi. Çox tez, 36 yaşında ağır ağciyər xərçəngi aşkarlanan neyrocərrah müəllif həyatının qısa özətini keçir bizim üçün. Sümük metastazlı ağır xərçəngə qarşı apardığı mübarizəyə dair ağır anları bizə danışmamışdan əvvəl gənclik illərinə qayıdır. Gənclik illərindən bəri ölümü anlamaq, həyatda edilməli olanı kəşf eləmək uğruna çıxdığı yolçuluğun qısa hekayəsini danışır. Ədəbiyyata, fəlsəfəyə və tibbə olan dərin bağlılığı.. Öz apardığı əməliyyatlar, pasientləri ilə arasında keçən dialoqdan gətirdiyi misallar.. Paul sadəcə bir həkim olmaqdan daha artığını bacaran nadir kolleqalarımdan olub. İnsanları önəmsəyən, həkim olmağın rutin bir iş olmaqdan daha artıq olduğunu anlayan həqiqi gözəl insan olub.

“Yaxşı xəbər budu ki Bronte bacılarının hər ikisindən, Stehan Crane’dən daha çox yaşamışam. Pis xəbər odu ki, hələ yazmamışam.”

                

              Ölüm fiziki bir prosesdi. Onu heybətli edən əvvəlcədən gəlişini mütləq şəkildə bilmək/hiss etmək və ölümdən sonra geridə qalanların duyduqları, düşdükləri boşluqdu. Paulun ölümünə qədər öz danışdıqları içimi didim-didim edib təzə bitirmişdi ki, son söz olaraq həkim olan həyat yoldaşının yazdıqları başladı. Bu kitaba həyatımın müxtəlif dövrlərində yenə müraciət edəcəm. Və oxumamaq kimi bir qəflətə düşməyin, ilk imkanda oxuyun.

                

“Ağciyər xərçəngi ekzotik xəstəlik deyil. Hamının təsəvvür edəcəyi qədər tragedik xəstəlikdi. Düşünürəm ki, mənim də niyətim budu. Ölüm haqqında sensasiyalı bir kitsb yazmaq istəmirəm, heç “Carpe diem” çağırışı da eləmək keçmir ağlımdan. Sadəcə demək istədiyim budu: insanın önündə duran budu, üfüqün sonundakı budu.”