Ədəbi tənqid və ya birinin ağzı necə cırılmalıdır

Bu o qədər fenomenal bir məqalədir ki, tərcümə etməsəm, hayıf olar dedim. Məşhur amerikalı tənqidçi və ədəbiyyatçı Harold Bloom 2003-cü ildə Stephen King'in "Ömürboyu Uğur"(Lifetime Achievement Award) kimi çox mühim mükafatı qazanmasına üsyan edirdi. 

 "Milli Kitab Vəqfi"nin Stephen King'ə "Ömürboyu Uğur" mükafatını vermək qərarı fövqaladə bir şeydir, mədəni həyatımızdakı axmaqlaşdırma kimi bir şokedici prosesdəki ən dərin nöqtədir.

King'i əvvəllər 1 qəpiklik ucuz yazıçı adlandırmışdım, bəlkə bu da yumşaq idi onu ifadə etmək üçün. Edgar Allan Poe ilə heç bir ortaq nöqtəsi yoxdur. O, hər cümlədə, paraqrafda, kitabda yetərsizlik göstərən yazıçıdır.

Nəşriyyat industriyası əvvəllər Sam Bellow, Philip Roth və teatr yazıçısı Arthur Miller kimi şəxslərə verilmiş bu mükafatı King'ə verməklə özünü alçaltdı. King'i mükafatlandırmaqla onlar onun kitablarının kommersial uğurunu dəyərləndirməkdən başqa bir şey etmirlər, o milyonlar ki həmin nəşriyyatları yaşamağa davam etdirir. Əgər gələcəyin kriteriyaları bu olacaqsa, bəlkə gələn il də Danielle Steel'ə eyni mükafatı verməlidirlər və Nobel Ədəbiyyat Mükafatını da "Harry Potter"li J.K.Rowling'ə.

Bu baş verənlər bir neçə il əvvəl J.K.Rowling haqqında yazdığım şərhlə bağlı fenomenin bir parçasıdır. Yale kitab mağazasındaydım və "Harry Potter və Fəlsəfə Daşı" kitabını aldım və oxudum. Bunu deyim: əsl əzab idi mənim üçün. Yazı qorxunc idi. Kitab bərbad idi. Oxuyanda fərqinə vardım ki, müəllif bir personajının hər dəfə yürüyüşə çıxdığını demək istəyəndə "ayaqlarını irəli uzatdı" deyə yazır. Rowling'in beyni o qədər ölü metaforlar və klişelərlə doludur ki, öz stili də yoxdur.

Amma bunu bir qəzetdə yazdığıma görə günahlandırıldım. Uşaqların indilərdə ancaq J.K.Rowling oxuduğunu dedilər. Özlüyümdə fikirləşdim ki, görəsən, heç bir şey oxumamaq bundan daha pis ola bilərmi? Rowling onları əllərinə kitab almağa itələyirsə, yaxşı şeydir bu, elə deyil?

Elə deyil. "Harry Potter" uşaqlarımızı Kipling'in "sadəcə hekayələr", ya da "Tarzan"ı kimi irəli aparmayacaq. Onları Thurber'in "On üç saat", ya da Kenneth Grahame'ın "Söyüdlərdəki rüzgar", ya da Lewis Carroll'un "Alice"i kimi inkişaf etdirməyəcək.

Daha sonra eyni Stephen King'in Harry Potter kitabları haqqında yazdığı çox sevgi dolu və comərt incələməsini oxudum. Yazdığı şeyin mahiyyəti bu idi ki, Bu uşaqlar 12 yaşlarında Potter oxuyurlarsa, böyüyəndə də Stephen King'i oxuyacaqlar və haqlı idi. İronik də deyildi heç. HP oxuyursunuzsa, SK oxumaq üçün yetişdirilirsiniz əslində.

Cəmiyyətimiz, ədəbiyyatımız və mədəniyyətimiz bəsitləşdirilir və səbəbləri çox qəlizdir. 73 yaşım var. İngiliscə öyrətməklə keçən ömrüm boyunca ədəbi işlərin necə alçaldığını gördüm. Çox az sayda həqiqi araşdırmalar var ki, insani elmləri xırdalasın. Asisstentim qatıldığı bir seminarda lektorun 2 saatını Walter Whitman'ın irqçi olduğunu deyərək keçirdiyindən danışmışdı. Bu heç düzəməlli sərsəmləmə də deyil, dözülməz şeylərdi bunlar.

Şagird kimi romantik şairləri oxumaqla başlamışam. 1950-lərdə və 60-ların əvvəlində Percy Bysshe Shelley, William Wordsworth, Lord Byron, John Keats, Willism Blake, Samuel Taylor Coleridge kimi adamlar ingilis romantik şairlərinə başçılıq edirdilər. Amma bu gün onların yerini Felicia Hemans, Charlotte Smith, Mry Tighe, Laetitia Landon və digər yazmaqdan qanmayanlar tutub. Dördüncü dərəcəli Aprha Behn kimi biri Şekspir yerinə məktəb dərsliklərinə salınır. 

Bir müddət əvvəl köhnə dostum və önəmli akademik Thomas M. Green'in məzarı başında çıxış edirdim və dedim ki, "Çox dəyərli bir şeyin birdəfəlik bitməsindən qorxuram".

Bu gün hələ də iş başında olan və təriflərimizə layiq olan 4 amerikalı yazıçı var. Thomas Pynchon hələ də yazır. Stephen King ilə bir yerdə bu xüsusi mükafatı paylaşmalı olan Philip Roth möhtəşəm bir komediandır və bu mövzuda da deyiləsi bir zarafat tapacaq. "Qanlı Meridian" adlı romanı ilə dövrünün Herman Melvielle'i adlandırılan Cormac McCarthy və "Yeraltı dünya" romanıyla Don Delillo da fəaliyyətdədir.

Amma mükafat Stephen King'ə gedir. Bu, dəhşətli bir səhvdir.